भारतांतलें संगीत: एक जिवंत संगीतविश्व
भारतांतलें संगीत एकूच परंपरा न्हय; भास, प्रदेश, श्रद्धा, समाज, आश्रय, सादरीकरण आनी तंत्रज्ञान हांच्या प्रभावान घडिलें एक व्हडलें, परस्पर जोडिलें ध्वनीविश्व आसा. तें शास्त्रीय मैफलींनी आनी गांवच्या मेळ्यांनी, देवळां-धर्मस्थळांनी, उत्सवां आनी कुटुंबीक विधींनी, नाटक-नाचांत, सिनेमा आनी डिजिटल माध्यमांनी आयकूंक मेळटा. हिंदुस्तानी आनी कर्नाटक संगीतान राग, ताल, रचना आनी मनोधर्म हांचे फार सूक्ष्म मार्ग विकसित केले; जाल्यार प्रादेशिक, लोक, आदिवासी, भक्तीपर आनी लोकप्रिय परंपरा गाणें-वाजोवप, कथा उरांत दवरप आनी जिणेंतल्या म्हत्वाच्या प्रसंगांक संगीतान चिन्हांकित करपाचे वेगळे मार्ग जपतात.
एका नदरेन
भारतीय संगीत समजून घेवपाचो बरो मार्ग म्हणल्यार एकाच प्रकाराक सगळ्या देशाचें प्रतिनिधित्व मानचे बदला अनेक स्तर एकठांय पळोवप.
- हिंदुस्तानी आनी कर्नाटक संगीत ह्या दोन मुखेल शास्त्रीय पद्दती आसात.
- प्रादेशिक, लोक, आदिवासी आनी समाजीक परंपरा संगीताक थळ, भास, उपजीविका, विधी, ऋतू आनी उत्सव हांचे कडेन जोडतात.
- स्वर, श्रुती, राग, ताल आनी लय ह्या शास्त्रीय संगीतविचारांतल्या म्हत्वाच्या संकल्पना आसात; पूण वेगवेगळ्या परंपरांनी त्यो वेगळ्या रीतीन साकारतात.
- स्वरलिपी, ध्वनिमुद्रण आनी औपचारिक संस्था वापरतात तरी शिकप अजूनय आयकप, अनुकरण, स्मरण आनी सातत्यान रियाज हांचेर खूब अवलंबून आसा.
- चित्रपट, सुगम, स्वतंत्र आनी समकालीन संगीत जुन्या रचना-संग्रहां, वाद्यां आनी प्रादेशिक शैलीं कडेन सतत संवाद साधता.
प्रादेशिक संगीत
भास, भूगोल, समाज, उत्सव आनी दिसपट्टें जिणें भारतभरच्या संगीतपरंपरांक कशें घडयता तें सोदून काडात.
हिंदुस्तानी संगीत
राग, ताल, रचना, मनोधर्म आनी मुखेल गायन-वादन प्रकारांतल्यान उत्तर भारतीय शास्त्रीय परंपरा जाणून घेवात.
कर्नाटक संगीत
रचनांनी समृद्ध संग्रह, खोल तालविचार आनी मनोधर्माच्या पद्दती आशिल्ल्या दक्षिण भारतीय शास्त्रीय परंपरेचो अभ्यास करात.
भारतांतलीं संगीतवाद्यां
तंतू, वायू, पडदा आनी घन वाद्यां सुर, ताल, आधारनाद, अनुनाद आनी नादरंगांत कसो वाटो उचलतात तें जाणून घेवात.
मुळावे घटक: स्वर, श्रुती, राग, ताल आनी लय
भारतीय शास्त्रीय संगीताची ओळख बहुतेक परस्पर जोडिल्या कांय संकल्पनांतल्यान करून दितात. स्वर म्हळ्यार संगीतातलो एक सूर वा त्या सुराचें कार्य; श्रुती ही आयकूंक येवपी सूक्ष्म स्वरउंचीची फरक आनी स्वरउंचीच्या सैद्धांतिक मांडणीक लागून आशिल्ली अजून सूक्ष्म संकल्पना. राग फकत स्वरमाला न्हय. तो खास चलन, म्हत्वाचे स्वर, वाक्यां, अलंकार आनी सादरीकरणांतल्यान उलगडपी स्वताची ओळख आशिल्लें स्वरमांडणीचें चौकट आसा. ताल आवर्तनांनी संगीतकाळ मांडटा, आनी लय व्यापक अर्थान गती, वेग आनी संगीतकाळाचो प्रवाह दाखयता.
- सा हा स्वराचो संदर्भबिंदू आसा. ताची निश्चित उंची गायक, वादक वा वाद्याक सोयीची अशी निवडूंक येता.
- रागाची ओळख फकत तात वापरपाक मेळपी स्वरांच्या संचान न्हय, तर ताच्या खास चलन आनी वाक्यरचनेन जाता.
- ताल आवर्तनशील आसा: मात्रा परत-परत येवपी रचनेन गट करतात आनी भितरले विभाग रचना आनी मनोधर्म मांडपाक कलाकारांक मदत करतात.
- प्रकार आनी सादरीकरणाप्रमाण लय स्थिर उरूंक शकता वा सूक्ष्म तालविकासाचें क्षेत्र जावूंक शकता.
- अलंकार आनी स्वरांमधली अखंड हालचाल जायत्यो शैलींच्या मध्यभागी आसा, देखून फकत लिखित स्वरांची वळेरी पूर्ण नाद पकडूंक शकना.
शास्त्रीय परंपरा: हिंदुस्तानी आनी कर्नाटक
हिंदुस्तानी आनी कर्नाटक संगीत स्वर, राग आनी ताल ह्यो जुन्यो भारतीय संकल्पना वाटून घेतात; तरी शेकड्यांनी वर्सांनी दोगांनी स्वताचे रचना-संग्रह, सादरीकरण-व्याकरण, शिकवणी वंशपरंपरा आनी मैफलींच्यो रूढी विकसित केल्यात. हिंदुस्तानी संगीताचीं इतिहासीक केंद्रां उत्तर, अस्तंत आनी उदेंत भारतांत आसात; कर्नाटक संगीताचीं खोल मुळां दक्षिण भारतांत आसात. आयज दोंय परंपरा भारतांत आनी विदेशांत आपल्या प्रादेशिक केंद्रां पयस शिकयतात आनी सादर करतात.
| पैलू | हिंदुस्तानी परंपरा | कर्नाटक परंपरा |
|---|---|---|
| इतिहासीक केंद्रां | उत्तर, अस्तंत आनी उदेंत भारत | दक्षिण भारत |
| मैफलीचो दृष्टिकोन | राग हळूहळू विस्तारप, रचना आनी मनोधर्म हांकां बहुतेक व्हड जागो दिता | मोठ्या रचनासंग्रहाबरोबर विस्तृत स्वरात्मक आनी तालात्मक मनोधर्माक बहुतेक महत्त्व दिता |
| सामान्य गायनप्रकार | ध्रुपद, ख्याल, ठुमरी आनी हेर प्रकार | वर्णम्, कृती, रागम्-तानम्-पल्लवी आनी हेर प्रकार |
| वारंवार आयकूंक येवपी वाद्यां | सितार, सरोद, सारंगी, बांसुरी, शहनाई, तबला, पखवाज, तानपुरा | वीणा, व्हायोलिन, बासरी, नादस्वरम्, मृदंगम्, घटम्, कंजीरा, तानपुरा |
| परंपरेचें संक्रमण | संस्थांबरोबर तोंडी परंपरा, वैयक्तिक गुरु आनी घराणा परंपरा | संस्थां आनी मैफल संघटनांबरोबर तोंडी परंपरा आनी गुरु-केंद्री शिकवण |
हो फरक दिशादर्शनाक उपयोगी आसा, पूण ताका कठीण शिम मानूंक जायना. कलाकार, वाद्यां आनी विचार प्रदेशांतल्यान प्रवास करत आयल्यात. कांय भागांनी दोंय परंपरा टिकून आसात, आनी उत्सव, विद्यापीठां, ध्वनिमुद्रण आनी सहकार्यान कलाकार एकामेकांचे संग्रह जास्त जाणूंक लागल्यात. ह्या दोन पद्दतींचें विशाल भारतीय संगीतविश्वांत परस्पर संबंद आशिल्ल्यो, पूण स्वतंत्र रीतीन विकसित शास्त्रीय परंपरा अशें समजप बरें.
लोक, आदिवासी, प्रादेशिक आनी समाजीक संगीत
जायते लोक संगीत पयलींदा मैफलीच्या वर्गांत न्हय तर कुटुंब आनी समाजांत अनुभवतात. जल्म आनी लग्न, पेरणी आनी कापणी, प्रवास आनी काम, ऋतूचे उत्सव, उपासना, कथाकथन, थळावें नाटक आनी सामूहिक उत्सव हांका गीतां साथ दितात. लोक आनी आदिवासी परंपरा शास्त्रीय संगीताच्यो साध्यो आवृत्ती न्हयत. तांकां स्वताची सौंदर्यदृष्टी, संग्रह, सादरीकरणपद्दती, वाद्यां, समाजीक भूमिका आनी स्मरणपद्दती आसात. कांय परंपरा सगळ्या समाजाच्या सहभागाक उघड्यो आसतात; हेर कांय विशिष्ट वंशपरंपरागत वा व्यावसायिक कलाकार जपतात.
- बंगालच्या बाऊल परंपरांनी गीत, कविता, आध्यात्मिक चिंतन आनी एकतारा-दोतारा सारकीं सहज वोरपाचीं वाद्यां एकठांय येतात.
- आसामांतल्या बिहू-संबंदीत संगीतांत गीत, नाच आनी वाद्यां ऋतूचो उत्सव, तरणाटे आनी शेतीजिणे कडेन जोडतात; आनी व्यापक ईशान्य भारतांत स्वताच्यो जायत्यो वेगळ्यो समाजीक परंपरा आसात.
- राजस्थान प्रभावी गायन आनी वादनपरंपरांखातीर प्रसिद्ध आसा. समाज आनी वंशपरंपरागत कलाकार त्यो जपतात; धनुष्यांनी वा छेडून वाजयपी तंतुवाद्यां, तालवाद्यां आनी वायुवाद्यांची साथ आशिल्ले संग्रह तात आसात.
- उत्तर भारतांतली कजरी, चैती, सोहर, लग्नगीतां आनी हेर ऋतुगत वा जिणेचक्राशी जोडिल्ले प्रकार संगीताक पावसाळो, जल्म, लग्न, थळावी भास आनी समाजीक स्मरण हांका जोडतात.
- महाराष्ट्राची लावणी आनी तमाशा, गुजरातचें गरबा-संबंदीत संगीत, हिमालयातल्यो गीतपरंपरा, मध्य भारतांतल्या आदिवासी सादरीकरणपरंपरा आनी दक्षिण भारतांतले जायते लोकप्रकार संगीत नाच, नाटक आनी समाजीक मेळाव्यांशी कितलें लागून आसा तें दाखयतात.
- भक्तीपर नादविश्वांत भजन, कीर्तन, अभंग, कव्वाली आनी देवळां, दर्गे, सामूहिक उपासना, कविता आनी यात्रां कडेन जोडिल्ले जायते प्रादेशिक प्रकार आसात.
लोक, आदिवासी, भक्तीपर, प्रादेशिक आनी शास्त्रीय अशे लेबल मार्गदर्शनाक उपयोगी आसात, पूण जिवंत परंपरा जायते फावट एकामेकांत मिसळतात. ऋतूचें गीत भक्तीपर आसूंक शकता; नाटकाच्या प्रकारांत सूक्ष्म रचित संगीत आसूंक शकता; लोकवाद्य मैफलीच्या मंचार येवूंक शकता; आनी धून सिनेमा वा लोकप्रिय संगीतांत वचूंक शकता. कोण सादर करता, संगीत खंय आयकतात, कसल्या प्रसंगाक वापरतात आनी कशें पुढें दितात हें पळयल्यार फकत प्रकाराच्या नांवापेक्षा चड समज मेळटा.
भक्ती, नाटक आनी नाच: विस्तृत सादरीकरणविश्वाचो भाग म्हणून संगीत
भारतीय संगीत कविता, हालचाल, कथाकथन आनी पवित्र आचरण हांचे कडेन खूब लागून आसा. देवळांच्या परंपरा, सूफी दर्गे, सामूहिक गायन, शास्त्रीय नाच, लोकनाटक आनी रंगमंची सादरीकरण संगीत वेगवेगळ्या रीतीन वापरतात. कांय ठिकाणी शब्द आनी भक्तीचो संदेश मुखेल आसता; हेर ठिकाणी ताल नाचाक आधार दिता, वाद्यांचे संकेत नाट्यकृती घडयतात वा गायक मुखेल कथनकार जाता. ह्या परस्परावलंबनामुळे भारतीय संगीताचो अभ्यास सहजपणान साहित्य, नाच, नाटक, विधी आनी प्रादेशिक इतिहासाक घेवन वता.
परंपरा शिकप: कान, स्मरण आनी वंशपरंपरा
भारतीय संगीतांत तोंडी परंपरा अजूनय मूलभूत आसा. शिष्य बारकायेन आयकता, अनुकरण करता, स्मरण करता, परत-परत करता आनी गुरूकडल्यान हळूहळू वाक्यरचना, स्वरलगाव, संग्रह आनी सादरीकरणाचो विवेक आत्मसात करता. गुरु-शिष्य संबंद शास्त्रीय आनी जायत्यो पारंपरिक कलांनी इतिहासान म्हत्वाचो आसा; पूण आयज विद्यापीठां, अकादमी, संगीतशाळा, कार्यशाळा, ध्वनिमुद्रण, ऑनलाइन धडे आनी डिजिटल संग्रह हांतूनय शिकप जाता. हीं नवीं साधनां प्रवेश वाडयतात, पूण लक्ष दवरून आयकप आनी मार्गदर्शित सुधारणा हांचें म्हत्व कमी करिनात.
- आयकपान रागवाक्यां, अलंकार, नादगुण आनी शैलींतली सूक्ष्मता वळखपाची ताकद वाडटा.
- पुनरावृत्तीन रचना आनी तालाचे नमुने फकत लिखित ज्ञान उरना; ते शरीरांतल्या स्मरणाचो भाग जातात.
- गुरु शिष्याक तांत्रिक रीतीन शक्य आनी शैलीच्या दृष्टीन योग्य हांचे मदलें अंतर समजून सांगता.
- सादरीकरणाचो अणभव साथसंगतकार, प्रेक्षक, नर्तक, सहगायक वा तालचक्र हांचे कडेन संवाद वाडयता.
- ध्वनिमुद्रण आनी संग्रह कलाकार, प्रदेश आनी पिढ्यांची तुलना करपाक मेळोवन दितात, म्हणून ते जिवंत शिकवणीक मोलाची जोड आसात.
पानारचें संगीत: स्वरलिपी आनी ती काय दाखोवूंक शकना
भारतीय संगीतांत ग्रंथांनी जपिल्या संगीतविचाराची लांब परंपरा आसा. नाट्यशास्त्र, मतंगाचें बृहद्देशी आनी मागीरच्या संगीतशास्त्रीय परंपरांशी जोडिल्ले ग्रंथ ध्वनी, स्वरउंचीची मांडणी, स्वररचना, ताल आनी रचना हांचेर चर्चा करतात. रागाच्या इतिहासांत बृहद्देशी खास म्हत्वाचें आसा आनी सद्य स्रोतसामग्रीत ताका राग आनी सा-रि-गा-मा प्रकारच्या पयल्या स्वरलिपीशी जोडिल्लें प्राचीन ग्रंथ म्हूण वर्णन केलां. आधुनिक स्वरलिपी शिकवण, जतन आनी तुलना सोपी करता; पूण ती पूर्ण संगीतभूभाग न्हय, फकत नकाशो आसा.
| स्वरलिपी पद्दत | उदाहरणार्थ चडपी क्रम | तें कितें दाखोवपाक मदत करता |
|---|---|---|
| मुळावी हिंदुस्तानी सरगम | सा रे ग म | प ध नि सां | सापेक्ष स्वर आनी लक्षांत उरपी रूपरेषा; व्यवहारांत कोमल/तीव्र स्वर, सप्तक, कालावधी आनी तालांतलें स्थान दाखोवपाक चिन्नां जोडतात. |
| भातखंडे स्वरलिपी | सा रे ग म | प ध नि सां | स्वर, सप्तक आनी तालांत स्थान लिहपाची पद्दतशीर पद्धत, हिंदुस्तानी शिकवण आनी छापील संग्रहांत खूब दिसता. |
| पलुस्कर स्वरलिपी | सा रे ग म | प ध नि सां | हिंदुस्तानी शिकवणांत कालावधी आनी तालमांडणेखातीर वेगळीं चिन्नां आनी संकेत वापरपी पद्धत. |
| कर्नाटक स्वरनोटेशन | सा रि ग म | प द नि सां | रचना आनी तालमांडणींत स्वर दाखयता; रि, ग, म, द आनी नि हांचे स्वरभेद वेगळे दाखयता. |
| पाश्चात्त्य अक्षर संदर्भ | सी डी ई एफ | जी ए बी सी | सा तात्पुरतो C धरल्यार फकत दिशादर्शक संदर्भ; तो भारतीय स्वरलगाव, अलंकार वा रागव्याकरण परत तयार करीना. |
मुळस्वर सा बदलूंक येता, म्हणून भारतीय स्वरलिपी एका सक्तीच्या मैफलीच्या स्वरउंचीशी बांदलेली न्हय; ती मुळांत सापेक्ष आसा. लिखित चिन्नां गमक, मींड आनी स्वरांमधली हेर अखंड हालचाल पूर्ण पकडूंक शकनात. म्हणून दोन कलाकार एकच सांगाडारूपी स्वरलिपी वाचूनय परंपरा, गुरु, रागव्याकरण आनी सादरीकरणशैली प्रमाण खूब वेगळे परिणाम दिवूंक शकतात. स्वरलिपीचो बरो वापर आयकप आनी स्मरणाक आधार दिवप, त्यांची जागो घेवप न्हय.
वाद्यां: ध्वनीचीं कुटुंबां
भारतीय वाद्यां फकत प्रदेश वा प्रकाराप्रमाण न्हय, तर ती ध्वनी कशें तयार करतात ह्या आधारानय पळोवूंक येतात. सद्य स्रोतसामग्रीत तत, सुषिर, अवनद्ध आनी घन अशें पारंपरिक चार प्रकारांचें वर्गीकरण आसा. ही चौकट उपेगी आसा, कारण ती मैफलींची आनी जायतीं प्रादेशिक वाद्यां एकाच ध्वनिशास्त्रीय तर्कांत दवरता.
| पारंपरिक प्रकार | ध्वनी कसो तयार जाता | उदाहरणां |
|---|---|---|
| तत वाद्य | ताणिल्ल्या तारांचें कंपन; छेडून वा धनुष्यांनी वाजोवन | सितार, सरोद, वीणा, सारंगी, संतूर, तानपुरा |
| सुषिर वाद्य | पोखळ नळींत कंपन करपी हवा | बांसुरी, शहनाई, नादस्वरम् आनी जायत्यो प्रादेशिक बासऱ्यो वा नळीवाद्यां |
| अवनद्ध वाद्य | ताणिल्ल्या पडद्याक आघात करता | तबला, पखवाज, मृदंगम्, ढोलक, चेंडा आनी जायते प्रादेशिक ढोल |
| घन वाद्य | वाद्याचें घन शरीरूच कंपन करता | मंजीरा, करताल, घंट्यो आनी आघातान वा हलोवन वाजोवपी हेर इडिओफोन |
सादरीकरणांत वाद्यां कार्यात्मक भूमिका घेवतात. तानपुरा आधारनाद दवरता; तबला वा मृदंगम् तालचक्र स्पष्ट आनी विकसित करता; सितार, सरोद, वीणा, व्हायोलिन, बासरी वा आवाज मुखेल स्वररेषा व्हरूंक शकता; आनी सारंगी वा व्हायोलिन सारकीं वाद्यां गायकाक साथ दितना उलगडपी रागाक सर्जनशील प्रतिसाद दितात. लोक आनी भक्तीपर संदर्भांनी सहज वोरूंक येवपी ढोल, झांज, तंतुवाद्यां, धनुष्यतंतुवाद्यां आनी वायुवाद्यां संगीताक मिरवणूक, नाच आनी समाजीक सहभाग हांचे कडेन थेट जोडतात.
ग्रामोफोन आनी सिनेमा ते स्ट्रीमिंग: आधुनिक आयकपाचें विश्व
आधुनिक भारतीय संगीत जुन्या परंपरा काडून उडोवून न्हय तर तांच्यातल्यान वाढलें. ध्वनिमुद्रण तंत्रज्ञान, रेडिओ, सिनेमा आनी मागीर दूरदर्शन हांनी संगीत कसें फिरता तें बदललें; आवाज आनी शैली आपल्या मुळ सादरीकरण थळां पयस पावल्यो. चित्रपटसंगीत एक प्रभावी बहुभाशीक क्षेत्र जालें, जंय शास्त्रीय राग, लोकधून, भक्तीपर ढंग, वाद्यवृंद लेखन, जॅझ, रॉक, इलेक्ट्रॉनिक निर्मिती आनी आंतरराष्ट्रीय लोकप्रिय शैली एकठांय येवूंक शकल्या. सुगम-शास्त्रीय प्रकार, गझल, भजन, चित्रपटाबाहेरचीं गीतां आनी प्रादेशिक लोकप्रिय संगीताकय ध्वनिमुद्रण आनी प्रसारणान व्हड प्रेक्षक मेळ्ळे.
डिजिटल माध्यमांनी हो प्रसार परत वाडयला. आयकपी मनशाक कांय मिनिटांनी ध्रुपद मैफलींतल्यान कर्नाटक कृती, बाऊल गीत, प्रादेशिक लग्नसंगीत, जुनें चित्रपट ध्वनिमुद्रण वा स्वतंत्र इलेक्ट्रॉनिक ट्रॅक मेरेन वचूंक मेळटा. ह्या सहज उपलब्धतेन नवी सोदाचीं दारां उगडतात, पूण संदर्भ अजूनय म्हत्वाचो. भास, प्रसंग, परंपरा, वाद्य, काव्यप्रकार आनी सादरीकरणाचें वातावरण समजून घेतल्यार सहज आयकप भारताच्या संगीतवैविध्याशी खोल भेट जावं येता.
आयकपाचो व्यवहारिक मार्ग
- एका प्रादेशिक परंपरेन सुरवात करात आनी भास, प्रसंग, वाद्यां आनी समाज हांचे मदलो संबंद नोंद करात.
- हिंदुस्तानी आनी कर्नाटक सादरीकरण एकामेका कुशीक आयकात. दोगांय आधारस्वर कसो ठरयतात, स्वरवस्तू कशी विकसित करतात आनी तालाशी कसो संवाद साधतात तें पळयात.
- एक वाद्यकुटुंब निवडात आनी वेगवेगळीं वाद्यां नाद टिकप, सुरवातीचो आघात, अनुनाद आनी अलंकार कशें घडयतात ताची तुलना करात.
- आयकल्यावरूच स्वरलिपीच्या तक्त्याक परत येयात. लिहिल्ले स्वर प्रत्यक्ष वाक्यरचना आनी हालचाली कडेन जोडल्यावर खूब स्पष्ट जातात.
- भक्तीपर, लोक वा नाटक परंपरा सोदात आनी संगीत समाजांत कितें करता तें विचारात: उपासना, नाच, कथाकथन, काम, उत्सव वा सामूहिक स्मरणाक साथ दिता काय?
- निमाणें एखादो चित्रपट वा समकालीन ट्रॅक आयकात आनी नव्यान अर्थ दिल्ले जुने घटक वळखात: रागवाक्य, लोकताळ, शास्त्रीय वाद्य, भक्तीपर मजकूर वा प्रादेशिक गायकीचो नादरंग.